Gwallau yn yr ymgynghoriad

Roedd gwallau mawr yn y ffordd yr ymynghorwyd â rhieni yngylch dewis iaith addysg uwchradd yn ardal Gwendraeth a Dinefwr yn ôl grŵp y Blaid ar y cyngor. Yn ôl adroddiad ar ganlyniadau’r arolwg ymhlith rhieni, a anfonwyd at bob cynghorydd, llai na hanner y rhieni atebodd o gwbl. Dywedodd arweinydd grŵp y Blaid, Cyng Peter Hughes Griffiths, fod hyn yn sail hollol annigonol ar gyfer asesiad go iawn o ddymuniadau rhieni yn yr ardal.

Roedd y Blaid eisoes wedi beirniadu’r holiadur am gael ei drefnu ar frys, ac am fod yn aneglur, gan ddweud nad oedd y cyngor sir hyd yn oed wedi dilyn ei bolisi ei hun yn y ffordd y cyflwynwyd y cwestiwn. Mae’r Blaid bellach yn dweud fod y canlyniad yn profi yr oedden nhw’n iawn yn y lle cyntaf, ac mae’r Blaid wedi galw ar y cyngor, unwaith yn rhagor, i gynnal arolwg trylwyr a diffuant.

Dywedodd Cyng Hughes Griffiths, “Ar y cychwyn, gwrthododd y cyngor gynnal unrhyw fath o arolwg o gwbl, ac fe fynnon nhw basio cynnig yn y cyngor yn ymwrthod â’r syniad. Wedyn, dan bwysau o gyfeiriad Llywodraeth Cymru, fe ruthron nhw i gynnal arolwg ar sail holiadur gwallus na chyflwynodd y cwestiwn i rieni mewn ffordd deg nag eglur. Roedd llawer o rieni’n methu â deall beth oedd y cwestiwn a ofynnwyd iddyn nhw. ‘Sdim syndod o gwbl nad oes ond 40% wedi ymateb.

“Mae’r cyngor yn honni ei fod yn annog rhieini i ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i’w plant; ond nid oedd y dogfennau a anfonwyd at rieini’n sôn am hynny o gwbl. Ni wnaed unrhyw ymdrech i hyrwyddo polisi’r cyngor; ond yn waeth na hynny, ni esboniwyd yr opsiynau i rieni yn glir ychwaith. Y canlyniad yw set o ffigyrau di-ystyr, a’r lle priodol iddyn nhw yw’r bin ailgylchu.”

Roedd Cyng Hughes Griffiths hefyd yn tynnu sylw at adroddiad diweddar Estyn yn y sir, gan ddweud, “Ymddengys fod y cyngor yn benderfynol o ruthro ymlaen gyda model ysgolion ‘dwyieithog’; model sydd wedi methu. Mewn un adroddiad yn ddiweddar, roedd Estyn wedi tynnu sylw penodol at rai agweddau o bolisi dwyieithrwydd un o’n hysgolion ‘dwyieithog’. Y gwir plaen yw fod model dwyieithrwydd y cyngor yn y rhan fwyaf o’n hysgolion uwchradd wedi methu’n llwyr, a dangoswyd hynny tro ar ôl tro. Mae’r model hwn wedi’i wrthod gan y rhan fwyaf o gynghorau yng Nghymru, sydd wedi cydnabod taw ysgolion Cymraeg yw’r unig ffordd effeithiol o symud ymlaen. Mae’r cyngor yn honni ei fod yn cefnogi’r iaith Gymraeg mewn addysg, ond mae’r honiad hwnnw yn gwbl groes i’r ffeithiau mewn ardaloedd helaeth o’r sir.”

Mae’r Blaid wedi galw am ail-feddwl sylfaenol ar ran y cyngor, gan ddweud y byddan nhw’n gwneud popeth o fewn eu gallu i atal gweithredu cynlluniau niweidiol y cyngor. Gorffennodd Cyng Hughes Griffiths trwy ddweud, “Rydyn ni wedi dweud o’r cychwyn cyntaf fod angen canfod gwir lefel y galw am addysg Gymraeg yn y sir. Ymddengys fod pob cyngor arall yng Nghymru’n gwybod yn iawn fod y galw yn fwy na’r ddarpariaeth a bod y galw’n dal i gynyddu. Ymddengys fod Sir Gâr yn ceisio celu ac atal y galw trwy gynnal ffug-arolygon i’w asesu. Nid ydyn nhw’n gwasanaethu’r sir na’r genedl, a byddwn yn ymladd bob cam yn erbyn eu cynigion.”

Croeso i gynllun nwy

Mae'r cynllun i ymestyn y rhwydwaith nwy i Frynaman Uchaf wedi'i groesawu gan gynghorydd Plaid Cymru ar gyfer yr ardal, Helen Wyn. Mae Cyngor Sir Gâr wedi cytuno i gefnogi'r cynllun a fydd hefyd yn cynnwys rhaglen effeithlonrwydd ynni ar gyfer yr ardal.

Dywedodd Cyng Wyn, "Hyd yma, mae'r dewis sydd ar gael i bobl yn yr ardal wedi'i gyfyngu i olew a thanwydd solet, ac mae'r ddau yn llai cyfleus ac yn aml yn ddrutach na nwy. Mae cynllun sydd nid yn unig yn dod â chyflenwad nwy i'r ardal, ond hefyd yn helpu pobl i wneud y defnydd gorau o ynni yn gam mawr ymlaen o ran sicrhau gwres fforddiadwy yn y gymuned. Mae tlodi tanwydd - lle mae pobl yn gwario dros 10% o'u hincwm ar danwydd - yn broblem fawr i rai, a dwi'n falch iawn fod cynllun da ar gael i ddechrau mynd i'r afael â'r broblem.

"Mae'n bwysig, fodd bynnag, nad ydym yn stopio ym Mrynaman Uchaf. Mae ardaloedd eraill yn fy ward a fyddai hefyd yn hoffi manteisio ar nwy, a byddaf yn gwneud fy ngorau glas i sicrhau gwelliannau ymhellach i'r rhwydwaith."

Pryderon am drethi ar fusnes

Mae Plaid Cymru wedi galw am newid sylfaenol yn y trethi a delir gan fusnesau, yn sgil adroddiadau fod llawer o fusnesau'n wynebu problemau.

Dywedodd John Dixon, ymgeisydd seneddol y Blaid ar gyfer Gorllewin Caerfyrddin a De Penfro, "Un o'r costau mwyaf i fusnesau yng nghanol ein trefi yw'r trethi. Mae hyn yn fath hynod o annheg o dreth, gan nad yw'n cyfateb o gwbl i elw'r busnes.

"Golyga hyn y gall dwy fenter debyg, mewn lleoliad tebyg, dalu'r un trethi - hyd yn oed os yw un yn gwneud elw da tra bod y llall yn colli arian. Gall hyn fod yn ergyd drom i rai busnesau - digon i'w cau. Ac nid yw'r dirwasgiad yn helpu ychwaith. Mae'r dreth hefyd yn gweithredu i atal busnesau rhag buddsoddi mewn gwella neu ymestyn eu swyddfeydd neu eu siopau er mwyn gwella eu gwasanaeth i'w cwsmeriaid. Mae unrhyw fusnes sy'n gwneud hynny'n debyg o wynebu bil treth uwch o ganlyniad. Mae'n bryd i ni ddiddymu'r dreth hon a gosod treth decach yn ei lle - treth sy'n seiliedig ar elw'r cwmni.

Cafodd Mr Dixon gefnogaeth gan un o gynghorwyr y Blaid yn y dref. Dywedodd Cyng Alan Speake, "Dwi wedi bod yn siarad â nifer o fusnesau yng nghanol Caerfyrddin. Maen nhw'n dweud wrthyf i eu bod yn cael anhawster mawr ar hyn o bryd. 'Dydy'r datblygiadau mawr sydd ar y gweill yn y dref yn helpu 'chwaith. Mae llawer ohonyn nhw'n dweud wrthyf i bod eu trosiant wedi lleihau ers i Heol y Gwyddau gau, gan i'r traffig waethygu sut gymaint. Maen nhw'n pryderu na fydd y cwsmeriaid hyn yn dychwelyd ar ôl i'r ffordd ail-agor.

Dywedodd arweinydd y Blaid ar y Cyngor Sir, Cyng Peter Hughes Griffiths, ei fod wedi ysgrifennu at fwrdd gweithredol y cyngor yn gofyn iddyn nhw a oedd unrhyw help y gallan nhw ei roi trwy ostwng y trethi dros dro. Dywedodd, "Rydyn ni i gyd yn gwybod fod pethau wedi bod yn anodd yn ystod y datblygu, a dwi'n meddwl y byddai o help petasai'r cyngor yn gallu ystyried unrhyw fodd posib o gynorthwyo busnesau. Wedi'r cyfan, os bydd unrhyw fusnes yn cau, mae'r cyngor yn colli'r cyfan o'r trethi gan y busnes hwnnw - gwell o lawer yw ei helpu i leihau ei gostau a chadw'r busnes yn fyw i'r tymor hir."

Mwy addas i Essex

Mae’r rhaglen o ddigwyddiadau a drefnwyd gan Gyngor Sir Caerfyrddin i ddathlu ail-agor Theatr y Lyric yng Nghaerfyrddin yn fwy addas i Essex nag i Gaerfyrddin, yn ôl arweinydd grŵp Plaid Cymru ar y cyngor, Cyng Peter Hughes Griffiths. Mae’r Theatr wedi bod ar gau ers chwe mis, ac yn ystod y cyfnod hwnnw cafwyd buddsoddiad sylweddol i’w hadnewyddu. Mae’r ardaloedd cyhoeddus a’r cyfleusterau y tu ôl i’r llwyfan wedi’u gwella, a bydd y Theatr ar ei newydd wedd yn ganolbwynt i’r celfyddydau perfformio yn y sir.

Dywedodd Cyng Hughes Griffiths, “Dwi’n hynod o falch fod y Theatr yn ail-agor, ac wrth gwrs dwi’n falch iawn o weld y buddsoddiad a wnaed. Mae pawb yn y dref wedi bod yn edrych ymlaen at ail-agor y Lyric, ac roeddwn yn disgwyl rhaglen gyffrous o ddigwyddiadau i ddathlu’r achlysur. Mae llu o bobl dalentog yn y sir – pobl sy’n gallu perfformio yn y ddwy iaith – ond mae’r doniau hynny wedi’u hanwybyddu’n llwyr. Mae’r rhaglen a drefnwyd yn rhaglen debyg i’r hyn y byddai rhywun yn ei disgwyl mewn unrhyw dref yn Lloegr. Does dim byd, dim byd o gwbl, gdag unrhyw deimlad lleol, neu fynegiant o Gymreictod iddo, a dwi wedi’m synnu’n fawr fod y cyngor sir yn gallu credu am eiliad fod y gyfres hon o ddigwyddiadau yn addas mewn unrhyw ffordd.

“Yn lle dathlu talent lleol a thalent Cymru’n fwy cyffredinol, beth sydd gyda ni? Sgrinio’r ffilm ‘Rocky’, ffilm dawel o 1923, a thriawd o denoriaid o’r Alban! Wrth gwrs mae lle am y cyfan o’r digwyddiadau hyn dros gyfnod o flwyddyn mewn canolfan o safon fel y Lyric – ond i ddathlu ail-agor y Theatr? Wrth gwrs nid yw’n addas. Petasen nhw wedi trefnu un digwyddiad o’r tri gyda blas lleol neu flas Cymreig iddo, byddai hynny wedi bod yn well. Ni allaf ddeall sut mae unrhyw un wedi dod i’r casgliad fod y rhaglen hon yn ffordd addas neu synhwyrol o ddathlu ail-agor y Lyric.”

Galw am y ffeithiau ar y sianel deledu

Mae arweinwyr Plaid Cymru yn Sir Gâr wedi galw am gael gwybod costau llawn y sianel deledu y mae'r cyngor sir a chyrff cyhoeddus eraill yn y sir am ei lansio. Dywedodd arweinydd y Blaid, Cyng Peter Hughes Griffiths, "Wrth i ni ofyn mwy o gwestiynau, mae'r sefyllfa'n dod yn llai eglur. Rydym yn gwybod fod y cyngor wedi cytuno i dalu hyd at £30,000, a bod y Bwrdd Gwasanaethau Lleol wedi cytuno i gyfrannu £10,000 ychwanegol, ond ymddengys fod nifer o gyrff cyhoeddus eraill wedi derbyn cais am arian hefyd.

"Mae hyn yn ffordd gwbl annerbyniol o weithredu. Mae pob un o'r cyrff cyhoeddus yn derbyn cais am arian, ond ymddengys nad yw neb yn gwybod cyfanswm cost y prosiect. Yn amlwg, bydd y gost derfynol yn dibynnu i raddau ar y broses dendro, ond ymddengys i mi fod penderfyniadau'n cael eu gwneud heb wybod y ffeithiau. Dwi'n credu fod gan y cyhoedd hawl i wybod o leiaf pa gyrff sydd wedi derbyn cais am arian - ac yn ddelfrydol, dylem ni i gyd ddeall yn fras beth fydd cyfanswm y gost. Dwi'n pryderu'n fawr y gall y gost derfynol fod yn uwch o lawer nag ydy'r un o'r cyfrannwyr unigol yn sylweddoli."

Wythnos ola'r ddeiseb

Mae'r cyfnod o gasglu enwau ar ddeiseb y Blaid yn erbyn codi am barcio yn Heol Awst ar fin dirwyn i ben, ac aeth y Blaid â stondin i ganol Caerfyrddin i roi cyfle i fwy o bobl lofnodi'r ddeiseb.

Cefnogwyd Cyng Arwel Lloyd, sydd wedi bod yn arwain yr ymgyrch, gan Cyng Peter Hughes Griffiths ac ymgeisydd seneddol y Blaid, John Dixon. Dywedodd Cyng Lloyd, "rydym wedi cael cefnogaeth arbennig o dda i'n hymgyrch, ac mae'r rhan fwyaf o'r bobl wedi bod yn falch o lofnodi'r ddeiseb. Mae'r ddeiseb ar gael mewn nifer o siopau yn Heol Awst hefyd. Byddwn yn cau'r ddeiseb ymhen wythnos, fel y gallwn ei chyflwyno i'r Cyngor Sir. Dwi'n annog unrhyw un sydd am ei llofnodi nawr i wneud hynny mewn un o'r siopau, neu i gysylltu â fi yn uniongyrchol."

Byddai codi am barcio yn Heol Awst yn ergyd drom i fusnesau yng nghanol y dref, yn ôl John Dixon. Dywedodd, "Yng nghanol dirwasgiad economaidd, mae llawer o fusnesau'n dioddef yn barod. Y peth olaf sydd ei angen arnynt ydy rhoi rheswm arall i bobl beidio â defnyddio siopau lleol. O'r hyn mae'r busnesau yn Heol Awst yn dweud wrthym, rydym yn gwybod fod llawer iawn o bobl yn defnyddio'r parcio rhad ac am ddim yn Heol Awst i wneud ymweliad cyflym ag un neu ddwy o siopau - ofnwn y bydd cynlluniau'r cyngor yn gyrru'r bobl hyn i lefydd eraill yn lle dod i'r dref. Mae angen i ganol y dref fod yn lle bywiog, ond ymddengys fod y cyngor yn fodlon aberthu rhai o fusnesau'r dref er mwyn casglu ychydig o arian am barcio."

Y llynedd, llwyddodd cynghorwyr y Blaid i ddarbwyllo'r cyngor i beidio â chyflwyno'r taliadau am flwyddyn, ond roeddent wedi rhybuddio ar y pryd nad oedd oedi'n ddigonol, a byddai angen ymgyrch arall i atal y cynllun yn gyfangwbl. Dywedodd arweinydd y Blaid ar y cyngor sir, Cyng Peter Hughes Griffiths, "Mae'r flwyddyn ar fin dirwyn i ben, ac mae'n hanfodol ein bod yn rhoi cymaint o bwysau ag sy'n bosib ar y cyngor i anghofio'r cynlluniau gwael hyn. Byddwn yn cyflwyno'r dddeiseb i'r cyngor cyn bo hir, ond rydym hefyd yn annog pobl y dref i fynegi eu barn trwy ysgrifennu at y cyngor. Bydd yn rhy hwyr ar ôl i'r cynllun gael ei weithredu."

Beirniadu'r cwmni bysys

Daeth i'r amlwg yr wythnos hon fod Cwmni bysys First Cymru yn bwriadu rhoi terfyn ar nifer o wasanaethau yn Sir Gâr. Mae'r cmwni wedi ennill contract gan Gyngor Sir Gâr ar ôl proses dendro, ond maen nhw'n dweud yn awr eu bod yn tynnu allan o'r contract, a bydd raid i'r cyngor ddod o hyd i gwmni arall i ddarparu'r gwasanaethau.

Ymhlith y gwasanaethau sy'n cael eu canslo yw'r gwaanaeth i Lynderi, Tanerdy. Mae'r cynghorydd lleol am y ward, Cyng Peter Hughes Griffiths, wedi mynegi ei siom am y sefyllfa.

"Mae swyddogion y cyngor sir yn gweithio i geisio dod o hyd i gwmni arall a fydd yn fodlon derbyn y contract," dywedodd Cyng Hughes Griffiths. "Dwi'n gwybod fod pobl sy'n ei chael hi'n anodd i fynd allan wedi dibynnu ar y gwasanaeth hwn a gwasanaethau tebyg eraill, a mawr obeithiaf y bydd y cyngor yn gallu trefnu gwasanaethau amgen rhywsut."

Ond roedd Cyng Hughes Griffiths yn llym ei feirniadaeth o'r cwmni ac o'r system sy'n caniatau iddynt roi terfyn ar wasanaethau fel hyn. "Mae'n annerbyniol," meddai fe, "fod cwmni'n gallu tendro am gontract, ei ennill, ac wedyn cerdded i ffwrdd. Nhw oedd wedi dewis tendro am y contract, sy'n rhoi arian cyhoeddus iddyn nhw am ddarparu'r gwasanaethau. Ond ymddengys eu bod yn gallu torri'r contract pryd bynnag maen nhw eisiau."